Miejsce Kościoła i Stolicy Apostolskiej w historii Polski jest od lat przedmiotem wielu badań i studiów. Napisano na ten temat szereg książek i artykułów. Dlatego też cykl audycji, które chcemy Państwu przedstawić w Radiu Watykańskim, będzie koncentrował się tylko na jednym, małym wycinku historii stosunków Polski z papiestwem, a mianowicie na działalności najpierw poselstwa, a później Ambasady Rzeczypospolitej przy Stolicy Apostolskiej w latach 1919-1945. Chodzi o przypomnienie miejsc i ludzi, którzy w tym trudnym, choć fascynującym okresie dbali o reprezentowanie Polski przy Głowie Kościoła katolickiego. Stosunkowo dużo miejsca w literaturze polskiej poświęcono obecności i aktywności nuncjuszy apostolskich, natomiast mniej miejsca zajmują omówienia działalności polskiej dyplomacji w Rzymie. Dotyczy to zarówno okresu średniowiecza, renesansu, jak też XX wieku, a przecież w dużej mierze od zapobiegliwości, zaangażowania i starania polskich dyplomatów zależał obraz Rzeczpospolitej w Watykanie. Stało się to szczególnie widoczne po okresie zaborów, kiedy Polska rozpoczynała na nowo budowanie swojej państwowości i na nowo zajmowała suwerenne miejsce pośród narodów świata. Na nowo też musiała przypominać o swoich sprawach w Stolicy Apostolskiej, gdyż w wyniku zaborów Polacy byli albo nieobecni, albo słabo reprezentowani w Kurii Rzymskiej. Polska powracająca na scenę międzynarodową potrzebowała w stolicach świata swoich zdecydowanych i silnych orędowników, którzy przedstawialiby zagranicą sytuację kraju i wyjaśniali cele polskiej polityki zagranicznej. Losy Rzeczpospolitej w XX wieku: niezrozumienie polskiej polityki tuż po zakończeniu I wojny światowej, lekceważenie w okresie międzywojennym i w praktyce zafałszowanie miejsca Polski w Europie w trakcie II wojny światowej, pokazują, jak ważne było to zadanie. Watykan ze względu na pozycję i znaczenie Kościoła katolickiego na ziemiach polskich był istotnym miejscem w odradzającej się po zaborach polskiej sieci dyplomatycznej. Zanim jednak omówimy bardziej szczegółowo działalność polskiej placówki dyplomatycznej przy Stolicy Apostolskiej w okresie międzywojennym i w czasie II wojny światowej, przypomnimy pokrótce wcześniejszą historię polskich stosunków dyplomatycznych z papiestwem.
Pierwsi dyplomaci polscy pojawiają się w Stolicy Apostolskiej pod koniec X wieku. Są to wysłańcy Mieszka I, który w papiestwie szukał oparcia dla swojego młodego państwa. Ich misję możemy dzisiaj uważać za moment nawiązania stosunków dyplomatycznych między Polską a Głową Kościoła katolickiego. Dzięki nim około 991-992 nowe państwo zostaje oddane pod ,,protekcję św. Piotra”, co stanowi istotny krok w procesie budowania państwowości i umacniania suwerenności.
Zgodnie z ówcześnie panującymi obyczajami dyplomatycznymi, nie było jeszcze na stale ustanowionych ambasad, pojawią się one dopiero w okresie odrodzenia. W średniowieczu stosunki dyplomatyczne polegają na wysyłaniu posła do zainteresowanego władcy w zależności od potrzeby i sprawy. Kolejnym wysłannikiem polskiego króla na dworze papieskim jest według historyków biskup krakowski Lambert, który przybywa do Rzymu ok. 997, aby starać się o koronę królewską dla Bolesława Chrobrego. Jest to pierwsza z kilku misji podjętych w tym celu do papieża. Ostatnia z nich dociera do Rzymu w 1019 roku, ale nie zostaje uwieńczona sukcesem. W XI wieku historycy odnotowują jeszcze tylko dwie wyprawy posłów polskich do Rzymu. Jest wielce prawdopodobne, że długi pobyt w Rzymie biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża w latach 1213-1216, któremu towarzyszyli święty Jacek i błogosławiony Czesław, miał także charakter misji dyplomatycznej. Jednak nie ma co do tego pewności. W XIV wieku do Rzymu udają się kolejni wysłańcy polskich królów. Kazimierz Wielki szuka u papieża Klemensa VI poparcia w walce z krzyżakami oraz uznania organizacji kościelnej na Rusi Halickiej, co w ówczesnej rzeczywistości oznaczało ustanowienie jego panowania na tym obszarze. Następne wizyty polskich posłów związane są ze ślubem królowej Jadwigi i chrztem Litwy.
Natężenie kontaktów z papiestwem nastąpiło w okresie Rzeczpospolitej Obojga Narodów, o czym będzie mowa w następnym odcinku.
